એકાદશી

આપણા પંચાંગમાં દર પખવાડિયે અગિયારમી તિથિ આવે એ જ એકાદશી — ગુજરાતીમાં આપણે એને હેતથી 'અગિયારસ' કહીએ છીએ. મહિનામાં બે વાર આ પવિત્ર દિવસ આવે: સુદ પક્ષમાં, જ્યારે ચંદ્રમા પૂનમ ભણી વધતો હોય, અને વદ પક્ષમાં, જ્યારે અમાસ ભણી ઘટતો હોય. શાસ્ત્રો કહે છે કે આ તિથિ સ્વયં શ્રીહરિની છે — એટલે જ એને 'હરિદિની' કહી છે.

પુરાણોમાં એની ઉત્પત્તિની કથા છે: મુર નામના અસુરનો નાશ કરવા ભગવાનના જ અંગમાંથી એક તેજસ્વી શક્તિ પ્રગટી; પ્રસન્ન થયેલા પ્રભુએ વરદાન આપ્યું કે 'તું એકાદશી કહેવાઈશ, અને જે જીવ તારા દિવસે વ્રત રાખી મારું સ્મરણ કરશે તે મને અતિ પ્રિય થશે.' ત્યારથી વર્ષભરની એકાદશીઓની માળા ચાલી આવે છે. દરેક એકાદશીનું પોતાનું નામ, પોતાની કથા અને પોતાનું માહાત્મ્ય છે — ષટતિલા, જયા, વિજયા, આમલકી — પણ સૌનો પ્રાણ એક જ: અન્નનો ત્યાગ, ઉપવાસ કે ફરાળ, અને આખો દિવસ પ્રભુનું નામ, કીર્તન, જાગરણ અને અખંડ સ્મરણ.

પુષ્ટિમાર્ગ કૃપાનો માર્ગ છે, એટલે અહીં એકાદશીનું વ્રત કઠોર તપ નથી — સ્મરણનો ઉત્સવ છે. 'ઉપવાસ' શબ્દનો મૂળ અર્થ જ છે 'ઉપ' એટલે સમીપ અને 'વાસ' એટલે વસવું: પ્રભુની પાસે વસવાનો દિવસ. અન્ન છોડીએ એટલે શરીર હળવું થાય અને દિવસ મોકળો; રસોઈ અને સંસારની દોડધામમાં જતો સમય શ્રીનાથજીનાં ચરણોમાં પાછો વળે. વૈષ્ણવ એ સમય સેવા અને સ્મરણથી ભરે: વહેલા ઊઠી પ્રભુનું નામ લે, અગિયારસનાં કીર્તન ગાય, પ્રભુની લીલાનું ચિંતન કરે, અને જીભને વ્યર્થ વાતોને બદલે ગુણગાનમાં રાખે.

એટલે અગિયારસ ભોજનનો ત્યાગ ઓછી અને સ્મરણનો થાળ વધુ છે. મહિનામાં બે વાર આવતો આ દિવસ ચિત્તને ધીરેથી પ્રભુ ભણી વાળે છે: ટેવોની પકડ ઢીલી પડે, અભિમાન ઓગળે, અને એ ભાવ દૃઢ થાય કે જે કંઈ છે તે સર્વ પ્રભુનો પ્રસાદ છે. શાસ્ત્રો જે ફળ કહે છે — પાપમાંથી મુક્તિ, પ્રભુની પ્રિયતા — તે ચૂપચાપ મળતું જાય છે: હૃદય પહેલાં કરતાં વધુ સહજતાથી પ્રભુ ભણી વળે, એ જ સાચું ફળ.